Giáo sư sử học Lê Văn Lan

TƯ TƯỞNG “PHI TRÍ BẤT HƯNG” VẪN VẸN NGUYÊN GIÁ TRỊ

Sự sống còn của xã hội hôm nay gắn với chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và kinh tế tri thức. Đó là chữ “trí” của thời hiện đại, nhưng lại được soi tỏ từ những giá trị tư tưởng mà Lê Quý Đôn đã kiến giải từ thế kỷ XVIII. Trong tư tưởng của ông, quan niệm “phi trí bất hưng” thể hiện nhận thức sâu sắc về vai trò của trí tuệ đối với sự hưng thịnh của quốc gia. Cách diễn đạt bằng phủ định thực chất là một lời khẳng định mạnh mẽ: Không có trí tuệ thì không có sự hưng thịnh. Từ sự phủ định ấy, Lê Quý Đôn biện giải một tư tưởng có ý nghĩa vượt thời đại: Muốn phát triển thì phải có trí tuệ, phải coi trí tuệ là nền tảng của sự hưng thịnh. Đó là sự kiến giải về vai trò của chữ “trí” đối với mỗi con người cũng như đối với sự phát triển của đất nước.

Điều đáng chú ý là Lê Quý Đôn không chỉ dừng lại ở việc đề cao tri thức. Ông đặt chữ “trí” trong những phạm trù như tri và hành, tâm và trí. Đặc biệt, một phương diện rất quan trọng trong tư tưởng về chữ trí là: Có trí rồi thì làm gì với chữ trí đó? Đó là phải hành động. Vì vậy, ông bàn rất nhiều về mối quan hệ giữa tri và hành, nhấn mạnh tri - hành hợp nhất, coi tri thức chỉ thực sự có giá trị khi được chuyển hóa thành hành động trong thực tiễn.

Ngày nay, khi sức mạnh cạnh tranh của các quốc gia ngày càng được quyết định bởi chất lượng nguồn nhân lực, khoa học - công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo, tư tưởng “phi trí bất hưng” cùng quan niệm tri - hành hợp nhất vẫn mang ý nghĩa thời sự sâu sắc. Điều Lê Quý Đôn kiến giải cách đây gần ba thế kỷ vẫn là yêu cầu của hiện tại: Muốn phát triển thì phải lấy trí tuệ làm nền tảng, đồng thời biết chuyển hóa tri thức thành hành động.

Nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Thanh, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thái Bình

TÔN VINH NHÀ BÁC HỌC XỨNG TẦM VỚI NHỮNG ĐÓNG GÓP LÀ MONG MỎI TỪ LÂU TRONG GIỚI NGHIÊN CỨU

Trong quá trình hơn 40 năm được đọc và nghiên cứu các tác phẩm của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, cùng với xuất bản 3 cuốn sách vào các năm 1988, 2016, 2026, tôi còn tham gia viết ở nhiều loại hình để góp phần giúp hậu thế hiểu hơn về cuộc đời, sự nghiệp của ông như: Viết báo, kịch bản sân khấu, kịch bản phim tài liệu, phim hoạt hình... Trong gia đình, cả ba người con của tôi đều làm việc trong ngành văn hóa và đã dành nhiều thời gian đọc, nghiên cứu các tác phẩm, tư tưởng của nhà bác học Lê Quý Đôn. Có dịp, cả 4 bố con đều tham gia một hội thảo và đều có tham luận tại hội thảo. Với tôi, đây là điều hạnh phúc và may mắn lớn trong cuộc đời mình khi được tiếp cận với những tri thức của một trí tuệ bách khoa, lỗi lạc của dân tộc.

Hội thảo trong dịp kỷ niệm lần này đặc biệt ý nghĩa và quan trọng, khẳng định tầm vóc quốc tế của nhà bác học Lê Quý Đôn, là sự tri ân của thế hệ hậu thế, đồng thời giúp chúng ta quảng bá sâu rộng hơn về cuộc đời, sự nghiệp của một con người xuất chúng, có những cống hiến lớn đối với dân tộc và văn hóa nhân loại. Giới nghiên cứu mong muốn tôn vinh nhà bác học xứng tầm với những đóng góp của ông.

Đồng chí Đỗ Hữu Nhân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ DI SẢN DANH NHÂN VĂN HÓA LÊ QUÝ ĐÔN

Việc UNESCO thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn là niềm vinh dự, tự hào không chỉ của tỉnh Hưng Yên mà còn của cả dân tộc Việt Nam. Đây là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những cống hiến to lớn của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, đồng thời mở ra cơ hội để quảng bá sâu rộng hơn những giá trị lịch sử, văn hóa và con người Hưng Yên đến bạn bè trong nước và thế giới.

Niềm vinh dự ấy đặt ra trách nhiệm lớn trong việc bảo tồn và phát huy những giá trị di sản Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại. Thời gian tới, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục tham mưu Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh triển khai đồng bộ các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản; đẩy mạnh nghiên cứu, sưu tầm, tuyên truyền, quảng bá về thân thế, sự nghiệp và những cống hiến của Lê Quý Đôn; gắn phát huy di sản với giáo dục truyền thống, bồi đắp tinh thần hiếu học và khơi dậy niềm tự hào về quê hương, đất nước. Đây là nhiệm vụ trọng tâm nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, đồng thời thực hiện hiệu quả Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất, nhiệm kỳ 2025 - 2030 cùng các chương trình, kế hoạch của tỉnh về phát triển văn hóa và con người Hưng Yên toàn diện, giàu bản sắc.

Ông Lê Trọng Nhãn, thôn Đồng Phú, xã Lê Quý Đôn

LẬP TRÍ, LẬP CÔNG, LẬP NGÔN - NGỌN LỬA GIA PHONG ĐƯỢC GÌN GIỮ QUA NHIỀU THẾ HỆ

Là hậu duệ của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, tôi vinh dự khi được sinh ra trong một dòng họ có truyền thống hiếu học và trọng đạo. Tuy nhiên, với chúng tôi, niềm tự hào ấy không chỉ để nhắc nhớ về quá khứ mà còn là trách nhiệm tiếp nối những giá trị mà cụ đã dày công vun đắp. Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn luôn là tấm gương về trí tuệ, nhân cách và tinh thần học tập suốt đời để các thế hệ con cháu noi theo.

Điều mà dòng họ luôn gìn giữ và truyền dạy theo tinh thần của cụ cho con cháu chính là triết lý "tam lập". Trước hết là lập trí - nuôi dưỡng khát vọng, ý chí vươn lên và xác định mục tiêu sống đúng đắn. Tiếp đến là lập công - đem tri thức, tài năng và sức lao động cống hiến cho quê hương, đất nước bằng những việc làm thiết thực. Cao hơn cả là lập ngôn - để lại những giá trị bền vững thông qua tri thức, nhân cách và những đóng góp có ích cho cộng đồng. Đó cũng là con đường mà Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn đã lựa chọn và để lại cho hậu thế.

Trong cuộc sống hôm nay, chúng tôi luôn khuyến khích con cháu phát huy tinh thần tự học, tự rèn luyện, đồng thời giữ gìn nền nếp gia phong, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" và bản sắc văn hóa của dòng họ. Điều chúng tôi mong mỏi nhất là di sản của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn sẽ không chỉ được lưu giữ trong sử sách hay các công trình nghiên cứu mà còn trở thành nguồn cảm hứng để thế hệ trẻ nuôi dưỡng khát vọng học tập, cống hiến và sống có trách nhiệm. Khi những giá trị ấy được tiếp nối trong mỗi con người, đó cũng là cách ý nghĩa nhất để tri ân tiền nhân và làm cho di sản của cụ Lê Quý Đôn tiếp tục tỏa sáng trong cuộc sống hôm nay.