Là nhà bác học, nhà tư tưởng, Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn để lại cho hậu thế một kho tàng trước tác đồ sộ về lịch sử, địa lý, kinh tế và văn hóa. Trong hai bộ sách Kiến văn tiểu lục và Phủ biên tạp lục, ông ghi chép nhiều sản vật nổi tiếng cùng đời sống, phong tục của Đại Việt thế kỷ XVIII. Giữa những trang viết ấy, nhãn Hưng Yên hiện lên như một đặc sản trứ danh qua lời nhận xét: “Mỗi lần bỏ nhãn vào miệng thì tận trong răng lưỡi nảy ra vị ngọt tựa như nước thánh trời ban”. Chỉ một câu ghi chép ngắn gọn nhưng đã đủ cho thấy ấn tượng sâu sắc của nhà bác học trước hương vị đặc biệt của đặc sản đất Phố Hiến. 

Hợp tác xã nhãn lồng Nễ Châu (xã Tân Hưng) phát triển vùng nhãn theo hướng hữu cơ, nâng cao giá trị đặc sản Hưng Yên.

Những ghi chép của Lê Quý Đôn không chỉ được lưu giữ trong trước tác mà còn được nhắc lại ngay bên cây nhãn Tổ ở đình - chùa Hiến (phường Hồng Châu). Đến nay, lời nhận xét của Lê Quý Đôn vẫn được lưu lại trên bảng giới thiệu dưới gốc cây, như một minh chứng cho danh tiếng của nhãn Hưng Yên. Theo nội dung giới thiệu, cây nhãn Tổ được trồng cách đây khoảng 400 năm, được coi là cây nhãn gốc của vùng Phố Hiến. Từ cây nhãn này, giống nhãn được nhân ra nhiều nơi, hình thành nên những vùng nhãn nổi tiếng của Hưng Yên ngày nay. 

Cùng với những ghi chép của Lê Quý Đôn, dân gian vẫn lưu truyền câu chuyện về cây nhãn Tổ ở đình - chùa Hiến. Tương truyền, xưa kia có vị quan đi tuần ngang qua vùng Phố Hiến đúng mùa nhãn chín, thưởng thức thấy hương thơm, vị ngọt đặc biệt nên chọn mang tiến vua. Từ đó, nhãn Hưng Yên được biết đến với tên gọi “nhãn tiến vua” và trở thành niềm tự hào của người dân địa phương. 

Trải qua bao biến thiên của thời gian, cây nhãn Tổ vẫn được người dân gìn giữ như một chứng nhân lịch sử của vùng đất Phố Hiến. Ở tuổi ngoài 80, cụ Nguyễn Diệm ở tổ dân phố Phố Hiến, phường Hồng Châu vẫn lưu giữ nhiều câu chuyện về cây nhãn Tổ. Theo cụ, nhiều đời người dân trong làng luôn coi cây nhãn Tổ là báu vật của quê hương. Mỗi mùa nhãn chín, trai làng lại thay nhau canh giữ để chống chuột, dơi phá hoại. Không chỉ nổi tiếng là “nhãn tiến vua”, trong những năm kháng chiến, người dân làng Mậu Dương còn lựa chọn 1.000 quả nhãn ngon nhất từ cây nhãn Tổ để kính dâng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhắc lại câu chuyện ấy, cụ Diệm cho biết, cụ Đồ Duyệt trong làng đã sáng tác bài thơ thay tấm lòng của bà con quê hương: 

“Làng Mậu Dương có cây nhãn quý,

Dân làng hái dâng tiến Cụ Hồ.

Một nghìn gọi chút thơm tho,

Xin Người vui nhận để cho dân mừng.

Mai này kháng chiến thành công,

Kiến quốc thắng lợi dân mình ấm no.

Mậu Dương kính chúc già Hồ,

Muôn năm chèo lái con đò Việt Nam”. 

Cụ Nguyễn Diệm (thứ 3 từ trái sang) giới thiệu với người dân và du khách về cây nhãn Tổ ở đình - chùa Hiến (phường Hồng Châu).

Nếu những trang sách của Lê Quý Đôn góp phần lưu giữ giá trị của nhãn Hưng Yên trong quá khứ thì hôm nay, người dân Hưng Yên đang tiếp tục viết nên câu chuyện ấy bằng khoa học, công nghệ và khát vọng xây dựng thương hiệu. Hiện toàn tỉnh có gần 6.000 ha nhãn với nhiều giống đặc sản nổi tiếng như: Hương Chi, cùi cổ, đường phèn, siêu ngọt... Trong đó, nhãn đường phèn được mệnh danh là "vương giả chi quả", nổi tiếng bởi cùi dày, giòn, hạt nhỏ, vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng. Nhiều vùng nhãn đã được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hữu cơ, xây dựng mã số vùng trồng và liên kết tiêu thụ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. 

Bảng giới thiệu về cây nhãn Tổ tại đình - chùa Hiến, ghi lại nguồn gốc, lịch sử của cây và lời nhận xét của Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn về hương vị nhãn Hưng Yên.

Ông Bùi Xuân Sử, Giám đốc Hợp tác xã nhãn lồng Nễ Châu (xã Tân Hưng) cho biết, hợp tác xã hiện có 36 thành viên với 18 ha nhãn sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, chủ yếu là giống Hương Chi và cùi cổ. Từ năm 2018, hợp tác xã phát triển mô hình sản xuất theo hướng hữu cơ nhằm nâng cao chất lượng và giá trị quả nhãn. Năm nay, dù mất mùa, hợp tác xã vẫn dự kiến tiêu thụ khoảng 250 tấn quả. 

Không chỉ là sản vật nổi tiếng, nhãn Hưng Yên còn lưu giữ hệ thống tri thức về trồng, chăm sóc và chế biến được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đó cũng là nền tảng để Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, mở ra hướng đi mới trong việc gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế và du lịch. Ông Đào Đức Hùng, Phó Chủ tịch UBND phường Hồng Châu cho biết, hiện địa phương có trên 200 ha nhãn, trong đó hơn 80 ha sản xuất tập trung. Những năm qua, địa phương chú trọng bảo tồn nguồn gen quý từ cây nhãn Tổ, đồng thời ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật để nâng cao chất lượng quả và phát triển vùng nhãn đặc sản. 

Nhãn Hưng Yên nổi tiếng với cùi dày, hạt nhỏ, vị ngọt thanh và hương thơm đặc trưng.

Hơn hai thế kỷ sau những ghi chép của Lê Quý Đôn, hương vị ngọt lành của nhãn Hưng Yên vẫn được gìn giữ như thuở trước. Từ cây nhãn Tổ bên đình - chùa Hiến đến những vùng nhãn đặc sản hàng nghìn ha hôm nay, những giá trị mà nhà bác học từng trân trọng ghi lại vẫn tiếp tục được vun đắp bằng tri thức, khoa học và khát vọng đưa thương hiệu nhãn Hưng Yên vươn xa. 

Dương Miền

https://baohungyen.vn/nhan-hung-yen-qua-ghi-chep-cua-nha-bac-hoc-le-quy-don-3198042.html

Nguồn trích dẫn: baohungyen.vn